نيازکار

نویسندگان وبلاگ فرح نیازکار

آرشیو وبلاگ اسفند ۸۸
آبان ۸۸
مهر ۸۸
شهریور ۸۸
خرداد ۸۸
اردیبهشت ۸۸
اسفند ۸٧
اردیبهشت ۸٧
فروردین ۸٧
اسفند ۸٦
دی ۸٦
آذر ۸٦
آبان ۸٦
امرداد ۸٦
تیر ۸٦
خرداد ۸٦
اردیبهشت ۸٦
فروردین ۸٦
آذر ۸٥
آبان ۸٥
مهر ۸٥
شهریور ۸٥

لینک دوستان
  وبلاگ فارسی
وبلاگ هاي فارسي
قالب وبلاگ
لینک امروز
دوستیابی سالم
اخبار فناوری اطلاعات
خرید اینترنتی
ماكرومديا ایکس
خروجی و آمار وبلاگ

لوگوی دوستان

آدرس

سلام. از همراهی همیشگیتون ممنونم...از اینکه دلگرمی ادامه راه بودید، ممنونم...

آدرس سایت جدیدم اینه:

www.niazkar.com

خوشحال میشم ببینمتون....

خاطرات کج و معوج کودکی

بر سرخنای شفق می‌درخشید

تمامی ناگفته‌های دلم...

انگار شرنگی وهم‌آلود

بغض‌هایِ مجال نیافته را

بر صفحۀ آسمان به تصویر می‌کشید.

انگار سایه‌ای هستیم

و هیچ می‌شویم

 در گسترۀ  مجال هستی‌مان!

برهوتی تلخ بود

آوار بی‌پناهی

که بر شانه‌های خسته‌اش می‌بارید!

نه سراب نگاهی

که زلالش،

خط عطش را

از هرم اندوهش بزداید

و نه جادوی کلامی

که روشنانش،

پناه واپسین باورهایش گردد!

راستی؛

کالبد بی‌جانی بود

که به دور از چشم حقیقت

بدان دلباخته بود!

اینک اما...

زار می‌گریست.

بزرگترین دروغ عالم تو بودی

و من

چقدر دوست داشتم بزرگترین دروغ عالم را

باور کنم!!!!

در برابر اوهام حضورت

مومنانه

به سجده آمدم

و گذاشتی

در این خیال خفته باقی بمانم...

چنگ می‌زنم بر تارهای پوسیده ام

و باز می یابم پودهای تو را...

نه به ققنوسی می‌مانست

که می‌توانست

ققنوسی دیگرباره باشد در میان هرم آتش و دود

و نه صعود را دلباخته بود

در سنگلاخ زمان بی‌انجام!

به تماشا نشسته بود

تمامی روزبرگ‌های عمرش را...

پاییز چه زود از راه رسیده بود!

دست‌هایش را گره کرده بود

و پیوندهای

پ ا ر ه، پ ا ر ه را می‌گریست...

نخوت خاکستریِ بازدم‌هایِ بی‌سرانجام

مرا

به قربانگاهِ شک می‌کشاند...

؟→↑← ↕ ↔؟

دستی باورها را

به ب ا د می‌داد

و نگاه مضطربی

مسیر بازگشت را به خاطر می‌سپرد

؟→↑← ↕ ↔؟

هرمِ نفس‌های به شماره افتاده

غوغای چشمی بود که رهایی را

به دنبال نور می‌گشت!

ستاره‌ها...

خاموشند و آرزوهای ما دنباله‌دار!

چشم به راهم انگار هنوز؛

چشم به راهِ سبزینه‌هایی که می‌رویند از دل خاک

و تبسم‌های فسیل شده را

فرصت دوباره می‌بخشند؛

سبزینه‌هایی که

معنای عطش را

می‌دانند

و فریاد‌های تب‌دار شکافه‌های خاک را

و مویه‌های خفته را می‌شناسند!

نه برگی برای فرو ریختن؛

نه باری برای دوباره بودن!

کودکانیم وآسمانمان آرزوست...

فراموش می‌کنیم انگار

وقتی که قد می‌کشیم  !

خروسخوان به چیدن ستاره ها می‌رفت

و حاشا می‌کرد

بلندای آفتاب را !!!

« بگذاشتی ام»

                     نمی توانم بروم!

۩ ۩ ۩ ۩

در پیچ و خم دوزخ درد

                            « بگذاشتی ام»

                                                           ـ نمی توانم بروم!

بر لوح کبود غم نامه ما

                         « غم تو نگذاشت مرا»

با بار امانتی که بر دوش من است

من از سرِ کوی تو

                          ـ نمی توانم بروم!

باور بکنی یا نکنی در این قحط وفا

« حقا که غمت از تو وفادارتر است»

آخر چه کنم؟

دلبسته این وفای بی چون توام

این است که من

                       ـ نمی توانم بروم!

زیستن در چنگال مرگ؛

صبحی که نمی دمد

و اشتیاقی که فرو نمی نشیند.

کوله بار قاصدکهایی

که این بار هم

سرشار از نام های ناآشناست...

و لاله هایی که نمی رویند

بر مزار گام های خسته ای

که زیستن را

بیزار است!

بر پاره های مثنوی اش

نگاشته بود؛

تمامی بغضی  را که فروخورده بود

و فریادهایی را

که مجال شعله کشیدن نداده بود!

به خاطر می سپرد

هرم نمناک گونه هایش را

و تکرار می کرد؛

تلخواره های کلام را

می دانست،

که بیش از حوصله اش در این جهان زیسته است!

و عتیقه زندگی اش را

میراث داری باقی نمانده است!

هراسان؛

عقربه های عمر را

 به « ش م ا ر ه » نشسته بود!

کوبه های بی امان؛

                      تیک، تاک

                      تیک، تاک...

تا شبانگاه

راهی بیش نمانده بود!

تو نه آغازی بودی

که به دنبالش بودم

و نه آن پویه سبز

که به دل می پروردم

╬ ╬ ╬

تو نه آن مطلع بی چون و چرایی بودی

که غزل های دلم می جُست

و نه آن قاصد نوری بودی

که مرا؛

تا به سلام خورشید؛

تا شکوفایی باران می برد

و غزل های خوشی می خواند

╬ ╬ ╬

تو نه آن رود روانی بودی

که زلالش؛

رنگ اندوه خیالی را

از پرِ شاپرکِ بی پر و بالم می شست

╬ ╬ ╬

نه قصیده

نه غزل

نه صمیمیت یک شعر سپید

و نه پایان سکوتم بودی

╬ ╬ ╬

تو نه آغازی بودی؛

و نه پایان دل انگیزی

که به دنبالش بودم!

╬ ╬ ╬

نه طلوعی؛

نه غروبی حتی!!!

چرای صبحگاهی

بر مویه های سبز زمین

                               بع! بع!

  Ω  Ω  Ω

نیمروز است؛

عجله کنید، وقت تنگ است

                                   بع! بع!

  Ω  Ω  Ω

خورشید هم سوار بر هودج کوچ است

باز می گردیم! 

                       بع! بع!

  Ω  Ω  Ω

در زیر بام عالم؛

زندگی غایب است،

                       می بینی؟!

انگار ما در جهان نیستیم

                              می بینی؟!

خزه های بیهودگی؛

                       کولی وار

بر عقربه های جانمان چنگ زده است

و در بی هُشی مستانه ؛

                            به سادگی

بر این سرنوشت محتوم

مُهر دوام زده ایم!!!!

بیابانهای دراز

و آدمهای کوتاه قد!

از پا نمی نشینیم

سرابهایمان را می دویم

هر روزه،

هزار بار!

خیالم راحت شد

وقتی که فهمیدم؛

امروز هم خورشید طلوع کرده است!!!

میتوانستم دوباره به فردا بیندیشم!!

باز از راه می‌رسد،

سبز و خوشخرام

                                     ... نوبهار ما.

در نگاهمان دوباره باز

لانه‌های مهر !

بر لبانمان دوباره باز

لاله‌های شعر

                          ...عاشقانه‌ها ، ترانه‌ها!

صبح پاریس،

آسمان مه آلود،

هوای نمناک

نقشینه های باران بر شیشه

رستوران ها با نورهای زرد و ملودی بهار

بوی قهوه داغ!

روزنامه های صبح؛

و سطرهایی که برای تو هیچ ندارند!

موج میزد دلم،

در اذان نگاهت

رستاخیزی که ابتدا را

به انتها پیوند میداد!

فراسوی ماندن را می مانست

کبوتران دلداده کلامت.

سکوت اما؛

پرواز را تجربه می کرد!

مثل کوهی بزرگ !

بر پاره های دلم

ـ  بر هزار پاره دلم ـ

چنگ می زد

و قامت فرو ریخته ام را

در هم می شکست

نمی توانستم؛

می دانست ....

نمی توانستم تمامی حجمی را

که بر زانوان سست و شانه های لرزانم می افکند،

بر دوش کشم!

فراموش کرده بود که پیش از این

مرا،

ایمانی بخشد

مثل کوهی بزرگ !

نمی توانستم؛

می دانست...

بارانی بود نگاهی که می‌شناختمش!

فراسوی ماندن را می‌مانست

فراموش کرده بود

تولد دوباره زمان را

و بر دوش می‌کشید،

پایانی پیش از انتها را!

چیزی بر دلم چنگ می‌زد،

انگار

تارهای زلالی بود

زانوان خسته

دستهای لرزان

و کوه‌هایی که هرگز به فراسویش نمی‌توان رسید؛

می‌دانم اما

خورشید

 " غزل فارس "

 یا رب ز باد فتنه نگه دار خاک پارسچندان  که خاک  را   بود  و باد را  بقا در کوچه پس کوچه‌هایِ نسترن نشانِ خالِ رخ هفت کشور که گام می نهی، هویداییِ مسحور‌کننده تمامیِ زیبایی هایِ شگرف، شکوهی بس بی بدیل را در خانگهِ وجودی ات نقش می‌زند و به رستاخیزی فرا می خواندت که جز از تکریم راهی باز نمی یابی.گویی پرتویی از نور لایزال ایزدی در واپسین دم خلقت، از عالم غیب بر سرزمینِ سرافرازِ فارس فتاده و خود غوغای دوران گردیده است:  هر  آن چیزی که در عالم  عیان  است             چو عکسی  ز  آفتاب  آن جهان   استکه محسوسات از آن عالم چو سایه است        که این طفل است و آن مانند دایه است روشنایِ مهر، گردشِ اختران و سپهر لاجورد‌‌ نشانش، بر مدار ایزدیِ شکوهی استوار است که هم از نشاط می‌روید و هم بدان می‌پاید. این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود         هر که فکرت نکند، نقش بود بر دیوار کوه و دریا و درختان همه در تسبیحند            نه  همه  مستمعی فهم کند  این  اسرار به جای جایش که قدم می‌نهی، طراوت را در تار و پود ذرات هستی به عیان می‌یابی..  پرواز نور بر فراز دشت‌های باز ، بر پهنه نیلی آسمان، بر افقی با تپه ماهورهای خاکی و دشت‌های فراخ... جوشش قطرات برفابه از دل سنگ... زلال آب...برکه های کوچک و آرام... خنکای نسیم بر فراز قله‌های نام آشنای این دیار... گلفرش‌های زمردین گسترده بر فراخنای دشت...جویباران و کوهساران خوش شمیم... جلگه‌های سبز و شالیزاران عطرآگین...دشت‌های کم ارتفاع و کشتزاران سبز... آفتاب درخشان و ریگزارهای سوزان... صخره‌های سخت.....مردمان ساده و صبور...جنگل‌های بلوط... بلندای سرو... سایه سار بید...شمیم شکوفه بن های بادام... نواهای شگفت... سمفونی هزاران موج آهنگین در میان دشت‌های باز... طنین موسیقی وش آوای چکاوک‌ ... پرستوی مهاجر...جامه‌های ارغوانی بهار....کوه‌های خاموش و استوار... آوای نی لبک زنی در دوردست.... سفره‌های داغ ..... نبض زندگی...آلاله‌های مهر...مِهر و مِهر و مِهر.... تمامی آن چیزی است که کوله بار یادمان را لبریز می‌کند !در خانگهِ وجودمان آلاله‌های عشق جوانه می‌زند و هر آن چه نیکی است، دوباره روییدن را آغاز می‌کند. گام که فراتر می‌نهی، صلای عاشقانه را به سه نوبت ، هر روز، بر فراز مناره‌هایی به گوش جان می‌شنوی که گویی خود برای دستیابی به آبی آسمان، زلال عشق و یگانه بی‌نیاز، نرده‌های آسمانی را بیش و پیش از آدمیان طی نموده است.آبی نگاشته‌های سر درِ این خدایخانه‌ها هم آسمان را بر خاطر حیرانمان نقش می‌زند و "‌سبحان الله " ذکری می‌گردد، ناخود آگاه، که بر شگرفی تمامی این زیبایی‌ها، به تکرار، در ذهن و دل خویش به نجوا می‌داریم.  برخیز که عاشقان به شب راز کنند       بر بام و در  دوست  پرواز  کنند  هرجا که دری  بود به شب  دربندند      الا درِ دوست را که شب باز کنندبا خود می‌پنداری که عروج را می‌توان از همین نقطه آغاز کرد ، که عشق نخستین جوهره هستی است و به خاطر می‌آوری:سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی         عشق محمد بس است و آل محمددر تار و پود هستی این سرزمین مهر که می‌نگری، عشق را به هویدایی باز می‌یابی، گویی خانگه امنی است , عاشقان را.در پرتو آفرینش طبیعتی چنین شگرف و خیره‌کننده، حاصل تمدنی سترگ را در جای جایش از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب باز می‌یابیم که هم برآمده از همت بزرگ‌اندیشانی است که روزگاری دور، در این سرزمین، فاخرانه زیسته‌اند و مباهات امروزمان را آفریده‌اند.

نشانی با خود  نداشت ؛

جز سبزینه‌ای که در تبسم نگاهش نشسته بود

و سکوتی که نجواگر آغازی بود بی‌انتها... 

" قد قامت الصلوة " بود و

رستخیز دیگرش

" سبحان ربی الاعلی " زدی به عرش

انگار،

" عصی آدم ربه " را  نمی شناخت

پر می کشید تا طلوع صبح باورش

می رفت تا " ظلوما ًجهولای"  دیگری

ممهور شود بر جبین مقربش

آخر دلش هوای " نفخت فیه" کرده بود

بی " ربنا ظلمنا " و پیمان اولش...

پشت این پنجرۀ بسته

تمامی چهار راه‌هایی است

که چراغ خطرهایشان از کار افتاده است!

و آدم‌های بی‌قواره‌ای که حتی

فراموش می‌کنند

 میان ازدحام بیهودگی‌هایشان،

برای نوشیدن یک فنجان قهوه داغ

و زمزمه شعری سپید

با دل خود قرار بگذارند!

      دلم لبریز می‌شود

وقتی که هیچ دستی نیست

تا خورشید را به خانۀ این آدم‌ها ببرد

و برایشان

از ستاره‌هایی حرف بزند

که در شب‌های کویر می‌درخشند!

روشنان حضور،

سر نشترِ عشق

" و قالوا بلی "

همۀ داستان بار امانتی بود

که بر دوش می‌کشید؛

میان هیاهوی ماندن و رستاخیز رفتن!

در آستانۀ فرو ریختن از بیکرانگی باورهایش

چونان زورقی شکسته

در تیررس ارابۀ امواج،

به پاره ابری کوچک و زلال

تکیه می‌کرد

که آرام آرام

نشیمن گونه‌هایش را لمس می‌کرد.

دستهایش؛

آسمان را نشانه گرفته بود

و هیاهوی قلبش

لرزشی بلورین را

بر گونه‌هایش نقش می‌زد.

• "... فاستجب لکم" را به انتظار نشسته بود!!

عسلي يا عسلي

پاسخ‌گونه‌اي به دانشجويي سخن سنج

هاشم جاويد

در شمارة 19 گرامي‌نامه نقد و بررسي كتاب تهران، خانم فرح نيازكار دانشجوي دكتراي زبان و ادبيات فارسي دانشگاه شيراز بحثي كرده بودند درباره «عسل و عسلي» در بيتي از غزل‌هاي سعدي كه در شمارة هجدهم نوشته بودم.

ايشان از اين بحث نتيجه گرفته بودند كه «عسل اندوخته دارد» مي‌تواند به جاي «عسلي دوخته دارد» بيايد و در اين مورد با استناد به چند نسخه از غزل‌هاي سعدي و قرائني ديگر نظر داده بودند.

توجه دانشجويي جوان به اين بحث و صرف وقت و حوصله در آن بيت و مراجعه به چند نسخه از غزل‌هاي سعدي نشان آن  است كه ايشان، علاوه بر درس تخصصي و وظيفه تحصيلي، شوق و دلبستگي خاصي به مباحث شعري و ادبي دارند و اين خود مايه خوشوقتي و اميدواري است. چه بسيار ديده‌ايم كه نوآمدگان و امروزيان، نوجويي و نوپسندي را در پشت كردن به گنيجينه گرانبهاي فرهنگ پربار گذشته به خصوص سرمايه عظيم شعر شاعران كهن و جاوداني ما مي‌دانند. غافل از اين كه هرچه از اين ميراث گران و كهن بي‌بهره‌تر باشند، بي‌مايه‌تر خواهند شد.

درباره «عسلي دوختن» و «عسل اندوختن» بايد گفت كه بدخواني و بدفهمي كاتبان و گاه دستكاري و تحريف آنان در شعر گذشتگان به خصوص در آثار شاعران بزرگي چون فردوسي و سعدي و حافظ سخني تازه نيست. رونويسي كاتبان و مشتاقان بي‌شمار اين شاعران به آساني مي‌توانسته است «عسلي دوخته دارد» را به «عسل اندوخته دارد» تغيير دهد، خاصه كه نويسنده معني لغت مهجور «عسلي» را هم نداند و به گمان خود شعر را تصحيح و اصلاح كند!

با اين همه، با امكان ضبط گوناگون هر كلمه، بايد به برداشت‌هاي گوناگون از شعر هم حق داد و بي‌اصرار و بي‌ابرام حرمت درك و دريافت ديگران را هم نگاه داشت.

اما اگر سعدي به جاي تكرار «عسل» و «انگبين» و «قند» و «شهد» و «شكر» و «نبات» لب يار، براي كاستن قدر عسل زنبور در برابر آن، نوآوري كند و براي تنوع مضمون در اين بيت از پرهاي زرد رنگ زنبور عسل جامة زرد يهوديان يعني «عسلي» بسازد و او را در صف «عسلي پوشان» فرو بنشاند، آيا «عسل اندوخته دارد» آن بيت را از اين مضمون تازه تهي نمي‌كند و آن را بر ابيات ديگري كه همان مضمون‌هاي تكراري سابق را دارند نمي‌افزايد؟

فراموش نكنيم كه حتي با قبول اعتبار نسخه‌هاي معتبر نزديك به زمان شعر و به اصطلاح نسخه‌اي «اصّح» و «اقدم»، راه رسيدن به ضبط صحيح يك شعر، ذوق سليم وسخن‌شناسي شاعر و شناخت ذهن و زبان اوست. انس شاعر با بعضي مضمون‌ها و شيوة به كار بردن آنها كه بخشي از سبك خاص شاعر است، گره‌گشاي بسياري از مشكلات خواهد بود. اين موهبت پس از آشنايي ژرف و انس بسيار و باريك‌بيني و همدلي با شاعر براي خواننده فراهم مي‌شود.

اين نكته را در بيت ديگري از يك غزل سعدي در همين مضمون به خوبي مي‌توان يافت؛ در غزلي با مطلع:

بيتي است كه مشكل‌گشاي بحث خواهد شد:

اين‌جا، به اصطلاح معروف، مضمون «چهار ميخه» شده يعني سعدي پس از «عسلي دوختن» زنبور او را به «زنار بستن» هم واداشته و زنبور با سه اقليت فرودستِ يهودي و زردشتي و مسيحي هم پايه شده. ديگر با صراحتِ «زنار بستن» احتمال خواندن «عسل اندوزد» به كلي منتفي است زيرا اين هر دو كار هيچ مناسبتي با هم ندارند.

به روشني مي‌بينيم كه «عسلي دوخته دارد» شكل ديگري از جمله «عسلي دوزد» است و اين صراحت راه را بر هر گونه احتمال و حدس و قياس مي‌بندد. ذهن سعدي كه پس از يافتن و ساختن اين مضمون راهي براي فرار از تكرار مضامين گذشته يافته و انس او با اين انديشه نويافته، در عالم بي‌اختياري كه لازمه سرودن شعر است اين مضمون را بر قلم او جاري كرد است.

                                                    سعدی و زهد ریایی  

 عرفان و تصوف که طریق معرفت و آمیخته با دین وارشاد به سوی کمالات است، در قرن هفتم و هشتم در ایران گسترش یافت وگاه نیز به شکل افراطی روی نمود چنان که به پیدایش و خانقاه‌های گوناگون منجر گردید.

 در این ایام نیز از آن جا که مردم در ناامیدی حاصل از حملات وحشیانه مغول به سر می‌بردند، بدین مسلک اعتقاد وافر داشتند و به همین دلیل نیز عرفان و تصوف علاوه بر شیوه وجد و حال، به شیوه علمی نیز مورد توجه قرار گرفت، چنان که عارفان و مشایخ بزرگ به خلق آثاری از این دست پرداختند. هم چنین با نقل مکان عارفان به دیگر سرزمین‌ها، عرفان و تصوف به مناطقی چون روم ، شام و هند نیز رواج یافت، اما در این میان نیز از همان نخست زاهدنمایی و زهد ریایی بدین مسلک رخنه یافت .

بزرگان تصوف خود را مقید می‌دانستند که تعلیمات خود را درقالب نظم و نثر به صور مختلف بیان نمایند. در همین راستا نیز زاهدنمایی و ستیز با آن در این گونه آثار ادبی واز جمله کلیات سعدی _علیه الرحمه_ به وفور یافت می شود.

سعدی در کلیات خویش هم چنان که عارفان واقعی را می‌شناساند و مقام و مرتبه آنان را در خور ستایش و مدح می یابد، زاهدنمایان و زهدریایی آنان را سخت نکوهش می کند وسرانجامشان را جز هلاک و نابودی نمی داند چرا که وی معتقداست که: برِ عارفان جز خدا هیچ نیست و عارفان حقیقی را مجرد به معنی نه عارف به دلق می‌داند. او با جهان‌بینی گسترده خویش عرفان را به همراه تامل و تفکر می‌پذیرد و در این راستا طریقت را به جز خدمت خلق نمی‌داند و بر آن اعتقاد است که تکلف بر مرد درویش نیست و اظهار می دارد که:

عابد و زاهد وصوفی همه طفلان رهند

مرد اگر هست به جز عارف ربانی نیست

سعدی که عصاره دانش و بینش عصر خود و پیش از خود است ، ساختار کلامش از سازه‌های اجتماعی عصرش منشاء می گیرد. در واقع بر آن است تا به ویژه در گلستان وقایع عصر خویش را آن چنان که هست، توصیف نماید . وی در لابه لای حکایت‌هایش معانیی را القا می‌کند که از اندیشه و وقایع عصرش سرچشمه گرفته است و ما که نگاشته‌هایش را گواه تاریخی عصرش می‌دانیم، از رفتارها ی نامتعادل زاهدنمایان به ضعف اخلاقی و شخصیتی آنان و منطق نادرست حاکم پی می‌بریم.

مفاهیمی که در پس عبارات وی نهفته است، جنبه‌های متفاوت وقایع حاکم بر جامعه بوده و بدین جهت وی در مقام نکوهش سستی‌های اخلاقی و ستایش از ارزش‌های اخلاقی برآمده است .

در باب پنجم از حکایات بوستان، سعدی به شرح حکایتی می پردازد:

شنیدم که نابالغی روزه داشت

به صد محنت آورد روزی به چاشت

به کتّابش آن روز سائق نبرد

بزرگ آمدش طاعت از طفل خرد

پدر دیده بوسید و مادر سرش

فشاندند بادام و زر بر سرش

چو بر وی گذر کرد یک نیمه روز

فتاد اندر او زآتش معده سوز

به دل گفت اگر لقمه چندی خورم

چه داند پدر غیب یا مادرم؟

چو روی پسر در پدر بود و قوم

نهان خورد و پیدا به سر برد صوم

که داند چو در بند حق نیستی

اگر بی وضو در نماز ایستی؟

پس این پیر از آن طفل نادان تر است

که از بهر مردم به طاعت در است

کلید درِ دوزخ است آن نماز

که در چشم مردم گزاری دراز

اگر جز به حق می‌رود جاده ات

در آتش فشانند سجاده ات

ودر جای دیگر نیز می آورد:

«پادشاهی عابدی را طلب کرد. عابد اندیشید که دارویی بخورم تا ضعیف شوم مگر اعتقاد در حق من زیادت شود. آورده اند که داروی قاتل بخورد و بمرد!

آن‌که چون پسته دیدمش همه مغز

پوست بر پوست بود هم چو پیاز

پارسایان روی در مخلوق

پشت بر قبله می کنند نماز»

و در این جاست که صفای باطن و جمعیت خاطر که انتظار سعدی از زاهدان است، به خودنمایی و خودپرستی و هلاکت می انجامد، چنان که:

«یکی از مشایخ شام را پرسیدند که حقیقت تصوف چیست؟ گفت: پیش از این در جهان طایفه‌هایی بودند به صورت پراکنده و به معنی جمع. امروز قومی‌اند به ظاهر جمع و به باطن پریشان».

اما آن‌چه که در خور تأمل است، آن است که عدم تعادل مناسبات اجتماعی که در قرن هفتم وجود داشته، هم اینک پس از گذر قرن ها هم چنان به سختی بر جامعه وسنن آن حاکم است و تمامی آن«دیگر گونع نمایی هایی»که پیوسته از جانب حکیمانی چون سعدی مورد نکوهش قرار گرفته، هم چنان بر مدار خویش استوار است و پس از گذر قرن ها به حقیقت نپیوسته است. با این همه ما نیز چون سعدی به تحقق این مدینه فاضله دل بسته‌ایم؛ مدینه‌ای که در آن سالکان طریقش در بحر معنی غرقند.

عجب داری از سالکان طریق

که باشند در بحر معنی غریق

زسودای جانان به جان مشتعل

به یاد حبیب از جهان مشتغل

به یاد حـق ازخـلق بـگریخته

چنان مست ساقی که می ریخته

نـشایـد بـه دارو دوا کـردشـان

سـحرها بـگرینـد چـندان کـه آب

فرو شوید از دیده شان کحل خواب

می صاف وحدت کسی نـوش کرد

که دنـیا و عقـبی فرامـوش کـرد

بی مهری تاریخ، هویت گمنام

گر چه تصویر پیکره راستین زن شرقی که پیوسته به علت عدم توجه واقعی تاریخ نگاران گنگ و مبهم مانده است، در بدو امر دشوار می‌نماید، اما تمامی آنانی که در پی کشف هویت واقعی زنان مشرق زمین در کنکاش و جستجو هستند، در این راه با شتاب گام می‌زنند تا تصویر زنانی توانمند، نام آور و شجاع را که گاه در پشت صحنۀ تاریخ اجرای نقش نموده‌اند، به وضوح به جلوه در آورند، بزرگ زنانی که بی‌مهری تاریخ پیوسته نام و نشانشان را ناپیدا باقی گذارده است.

دامنۀ این بی‌مهری در اقوام و ملل مختلف گاه چنان گسترده گردیده است که برخی حتی در اسطوره‌های خویش،زن را موجودی دانسته‌اند که دست آدمی را از آسمان کوتاه می‌کند و گاه او را موجب پیروزی اهریمن دانسته اند، برخی نیز زنان را در آفرینش ناتمام پنداشته‌اند و تنها،زن، با چهره مادرانه اش اندکی برخوردار از احترامی گردد چنان که آنان را به پرستش ایزد بانوان وادار می نماید.

با این همه ایزد بانوان نیز با تمامی قداستی که داشتند، آمیزه ای از زشتی و پلیدی و زیبایی و پاکی بودند و پرسندگان نیز با احساسی آمیخته از عشق،ترس، بیم، امید،مهر،کین، تمنا ونفرت بدانان می‌نگریستند، گویی ایزد بانوان، به هر روی، انگاره‌ای آسمانی از همتایان زمینی خود بودند، چنان که در برابر خدایان مذکر، هم چنان ناتمام و زمینی بودند، گویی آسمان قلمرو ویژه‌ای برای مردان بوده است واین امر تا بدان جا پیش می‌رود که در غالب اسطوره ها،آسمان را مرد می‌انگارند و زمین را زن، و این همه جز جهالت و عدم علم و بینیش نسبت به موجودی که خداوند در کمال تساوی حقوق آفریده است، سرچشمه  نمی گیرد.

فقر بینش علمی یک اجتماع ما را بدین پویه هدایت نمی‌نماید و بدین روی است که زنان بی پناه در تاریخ مشرق زمین، برای رهایی از ستمی که جامعه برایشان روا می داشت، گریزی برای خود نمی یافتند و این چنین است که گاه به افسون و تخیل روی آورده اند.

بدبینی ایرانیان به زن سبب می شد که «عشق» را هم تحقیر کنند و به چیزی نشمارند و بدین سان پدید آمدن اندیشه عشق در ادب فارسی، بی هیچ روی، حاصل شیفتگی ایرانیان در برابر زن نبود و نخست بارمعشوق، با چهره ای مردانه در ادب فارسی راه یافت.

ما از پس صدها سال طی تاریخ، با هویت گمنام زنانی رو به روییم که پیوسته مورد بی مهری و عدم جهان بینی علمی و انسانی قرارگرفته اند،زنانی که می توانستند حماسه سازان بزرگ تاریخ ایران زمین گردند اما پیوسته خاموش و گمنامند.

 بلوشر در جایی عنوان نموده است که «...معاشرت با زنان این نقطه ضعف را داشت که زنان از خانه خارج نمی شدند و خانم ها منحصرا با یکدیگر نشست و برخاست داشتند...».

 درلابه لای تاریخ فرصت های از دست رفته‌ای را می یابیم که زنان شرقی می باید، بدان دست می‌یافتند تا تصویر آنان در تاریخ بدین سان نقش نگردد. گرچه در کوچه دالان های تنگ و تاریک تاریخ،با تمامی خرده‌انگاری‌ها،حضور بزرگ زنانی را می‌یابیم که در خلق برهه‌ای ماندگار از تاریخ مشرق زمین، سخت درخشیده‌اند. قدر مسلم این همه تنها اندکی از حقوق واقعی آنان است که می‌باید بی هیچ تردید در عرصه حضور و نام آوری جلوه می نمودند.

 اینک که پس از گذر قرن ها، بینش اجتماعی به سوی روشن بینی سوق یافته است،زنان برآنند تا به احقاق حقوق واقعی خویش دست یازند، چرا که زنان امروز،خود را وامدار قرن ها حضور گمنام مانده‌ای می دانند که می باید با تمامی تلاش خو یش،به دفاع از حقوق نادیده انگاشته شده آنان برخیزند.

عسل يا عسلي؟

در شماره هجدهم نشریه وزین «نقد و بررسي كتاب تهران» در بخشي از مقاله «نكته‌هايي در شعر سعدي» استاد هاشم جاويد به بررسي واژه عسل يا عسلي در بيتي از یکی از غزل های سعدي با مطلع:

(كليات، ص 417)¹

پرداخته شده بود.

بيت مورد نظر كه در كليات نفيس سعدي به خط فتحعلي حجاب شيرازي² و نیز برخی نسخه ها همچون غزل های سعدی به اهتمام دانش به ضبط رسيده است، چنين است:

(كليات نفيس سعدي، ص448)

كه البته در مقاله استاد جاويد واژه «اينك» به گونه «آنك» نگاشته شده است:

اين بيت در كتاب غزل‌هاي سعدي به تصحيح و توضيح دكتر غلامحسين يوسفي⁴ نيامده است و در كليات سعدي به تصحيح فروغي نیز به گونه زير ضبط شده است:

(كليات سعدي، ص 418)

استاد اين بيت را با ضبط خويش بدين صورت معني كرده‌اند كه: «سعدي به يار خود مي‌گويد تو چنان شيرين دهان و نازك مياني كه زنبور عسل با آن شيرين دهني و نازك مياني همچون يهوديان سرافكنده در پيش مسلمانان، در پيش تو «عسلي» دوخته و پوشيده است».⁵ در کتاب دیوان غزلیات استاد سخن، سعدی شیرازی دکتر خلیل خطیب رهبر نیز به همین معنی از این بیت اشاره شده است.⁶

براساس آن چه كه در ضبط فروغي آمده:

(كليات سعدي، ص 418)

اگر معني برخي از واژگان هم‌چون «آنك»، «اندوخته» و كلمه «را» معلوم شود و نيز ارتباط طولي دو بيتِ فوق نيز در نظر گرفته شود، شايد بتوان براي اين بيت با اين ضبط نيز معناي سعدي‌واري در نظر گرفت!

 در لغتنامه معين پيرامون واژه «آنك» آمده است: «كلمه‌اي است دال بر اشاره به دور اعم از مكان و زمان. آن گاه، آن جا؛ مقـ.. اينك».⁷

استاد جاويد در معناي واژه «را» با ضبط محمدعلي فروغي، کلمه «براي» را به کار جسته اند و چنين پنداشته‌اند كه «زنبور عسل، براي شهد لب شيرين تو عسل اندوخته است» و بدين ترتيب ضبط فروغي را غلط دانسته‌اند.⁸

اگر معناي واژه «را» عبارت «به خاطر» باشد، چنان كه در ابيات مختلف شاعران ما بسيار آمده است:

(ديوان حافظ، ص 268)⁹

 و یا :

(ﺣﺪﻳﻘه اﻟﺤﻘﻳﻘه، ص455)¹⁰

و با توجه به معناي طولي دو بيت، معناي ابيات براساس ضبط فروغي چنين خواهد بود: زيبايي سيرت و صورت تو به حدي است كه زبان را بر هر گونه تحسين و مدحي مي‌بندد، آن گاه (در اين حالت كه تو از هر جهت بي‌نظيري) زنبور عسل، به خاطر شيريني بي‌نظير لب تو، عسل خويش را عرضه نمي‌دارد (مي‌اندوزد) و بدين ترتيب با وجود شيريني لب تو، شيريني عسلِ مگس نحل نيز از رونق و اعتبار مي‌افتد.

مضاميني از اين دست كه محبوب زيباروي سعدي رونق و اعتبار ديگر پديده‌هاي زيباي هستي را در هم مي‌شكند، در ميان غزليات سعدي كم نيست:

(غزل‌هاي سعدي، ص 89)¹¹

هم‌چنين به كار رفتن واژه عسل در ارتباط با شيريني لب معشوق نيز در ذهن و نیزغزليات سعدي، کاربرد دارد:

(كليات، ص 464)

پي‌نوشت: 

1. كليات سعدي، به اهتمام محمدعلي فروغي، تهران، نشر اميركبير، 1365.

2. كليات نفيس سعدي شيرازي، به خط فتحعلي حجاب شيرازي، تهران، انجمن خوشنويسان ايران، 1373.

3. نقد و بررسي كتاب تهران، اسفندماه 1385، ش 18، ص 11.

4. غزل‌هاي سعدي، تصحيح و توضيح غلامحسين يوسفي، تهران، نشر سخن، 1385، ص 173.

5. نقد و بررسي كتاب تهران، همان، ص 12.

6. دیوان غزلیات استاد سخن، سعدی شیرازی، با شرح ابیات و ذکر وزن غزل ها و امثال و حکم، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران، انتشارات سعدی، 1367، ج1، ص 30.

7. فرهنگ فارسي معين، تهران نشر اميركبير، 1353، ج 1، ص 97.

8. نقد و بررسي كتاب تهران، همان، ص 11.

9. ديوان خواجه شمس‌الدين حافظ شيرازي، به اهتمام محمدعلي فروغي و قاسم غني، تهران، انتشارات زوار، 1369.

10. ﺣﺪﻳﻘﺔ اﻟﺤﻘﻴﻘﺔ و ﺷﺮﻳﻌﺔ اﻟﻂﺮﻳﻘﺔ، سنایی غزنوی،انتشارات دانشگاه تهران، 1383.

11. غزل‌هاي سعدي، تصحيح و توضيح غلامحسين يوسفي، تهران، سخن، 1385.

واژه «ننشيني» در ضبط محمدعلي فروغي به صورت «بنشيني» آمده است كه از نظر معنايي ضبط يوسفي درست‌تر به نظر مي‌رسد. نك. كليات سعدي، ص 564) و نيز نك. سعدي‌شناسي، دفتر دهم، به كوشش كوروش كمالي‌سروستاني، شيراز، مركز سعدي‌شناسي، 1386، ص 149.